کلان‌داده‌ها: ضرورت‌ها، مقتضیات، راهبردها

پیشگفتار

در جلسه‌ای در بهمن ماه ۱۳۹۴ با حضور جناب آقای دکتر منعم‌زاده، معاون پژوهشی دانشگاه کاشان و جناب آقای دکتر منصوری، رئیس اندیشگاه این دانشگاه، بحث نیاز کشور به مقوله کلان‌داده و راه‌اندازی آن مطرح شد. این پیشنهاد مورد استقبال معاونت محترم قرار گرفت و به عنوان اولین اقدام قرار شد همایش یک روزه‌ای در محل اندیشگاه در قمصر برگزار شود. در این همایش که در آن تعدادی از متخصصان، و دست‌اندرکاران سیاست‌گذاری فناوری اطلاعات از داخل و خارج کشور حضور داشتند مقاله‌ها و سخنرانی‌هایی ارائه شد.

مسئولیت برگزاری این همایش و نیز پی‌گیری موضوع تا راه‌اندازی رشتهٔ علوم و مهندسی داده و انتشار سند نقشهٔ راه کلان‌دادهٔ کشور به آقای دکتر شاهین روحانی واگذار شد.

هدف

کلان‌داده یا به عبارتی «داده پژوهی» یا علوم و مهندسی داده ،امکان تصمیم‌گیری عقلایی را افزایش می‌دهد و امنیت در مقابل بسیاری از مخاطرات را بالا می‌برد. البته، مانند هر فناوری دیگری، استفاده از این وسیله بدون مخاطره هم نیست. تصمیم‌گیری صرفاً بر‌اساس نتایج حاصل از تحلیل کلان‌داده ممکن است به پاسخ‌‌های اشتباه بینجامد.

کشورهای توسعه‌یافته تقریباً از سال ۲۰۱۰ در استراتژی‌های توسعۀ خود مقولۀ کلان‌داده را با حساسیت بالایی مطرح کرده‌اند. فرآیند توسعه در این کشورها معمولاً این گونه است که بخش خصوصی پیشگام است و بخش دولتی پیرو. استفاده از روش‌های داده‌پژوهی احیاناً به ابتدای قرن حاضر بر‌می‌گردد؛ یعنی اگر ما الان هم شروع کنیم در هر حال پیرو هستیم، ولی خیلی هم دیر نیست.

این استراتژی سه مؤلفۀ اساسی دارد‌: سخت‌افزار، نرم‌افزار و نیروی انسانی. توسعۀ سخت‌افزار دو جنبه دارد؛ یکی زیرساخت مخابراتی و ارتباطی، که در برخی از کشورهای توسعه‌یافته مانند کره در حدود گیگابیت برای مصرف خانگی تأمین شده است. دیگر امکان حافظه و پردازش است که به صورت مراکز کشوری و محلی ایجاد شده‌اند. پایگاه‌های نرم‌افزاری برای توسعۀ نرم‌افزارهایی مانند Hadoop نیز از اهمیت خاصی برخوردارند. در این زمینه تربیت نیروی انسانی مورد نیاز جامعۀ علمی اهمیت زیادی دارد. کلان‌داده کاربردهای متعددی دارد که برخی از آنها مانند کشف تقلب‌های بانکی در کشور ما هم معمول شده است. برخی عرصه‌های کاربردی دیگر عبارت‌اند از: تجارت، کشاورزی، بهداشت، محیط‌زیست، آموزش و پرورش، و امنیت. دو نوع کاربرد کلی برای کلان‌داده‌ها قابل تصور است: اول پیش‌بینی، دوم تشخیص ناهنجاری. در مورد اول با تحلیل حجم بالایی از داده، توان پیش‌بینی وقوع و یا شکل‌گیری رویداد در سطح کشور و یا جهان ایجاد می‌شود. در مورد دوم، علم و فناوری کلان‌داده با تشخیص اتفاقات «ناهنجار»، مثلاً تقلب به کشف آن نائل می‌شود.

روش

با توجه به موارد فوق لزوم توجه راهبردی به حوزۀ کلان‌داده در سطح ملی امری حیاتی است. این امر از جنبۀ ایجاد اشتغال نیز دارای اهمیت است زیرا که حجم بازار پیش‌بینی‌شده در این زمینه در جهان قابل توجه است. از طرف دیگر از آنجا که کشور ما گذار به فاز صنعتی را طی کرده و هم‌اکنون در حال گذار به اقتصاد دانش‌بنیان است، ابزارها و روش‌های کسب و کار دانش بنیان که علوم داده از ارکان آن است بسیار حائز اهمیت می‌شود.

در کشور ما نیز توسعۀ علوم و فناوری داده دارای سه مؤلفۀ معمول است: سخت‌افزار و زیر ساخت، نرم‌افزار، و نیروی انسانی. پس پیشنهاد می‌شود ارکان زیر برای توسعۀ علوم و فناوری داده مورد نظر قرار بگیرد:

  1. گنجاندن توسعۀ علوم و فناوری داده در برنامه‌های راهبردی کشور؛
  2. ایجاد نهادی برای نظارت بر توسعۀ علوم و فناوری داده.
  3. تشکیل شورای علمی متشکل از متخصصان ایرانی و غیرایرانی برای مشاوره در هدایت و راهبرد این امر؛
  4. توسعه و تکمیل زیرساخت‌های دخیل در کلان‌داده در کشور؛
  5. تشویق دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی به توسعۀ این علم میان‌رشته‌ای و پشتیبانی از آنها؛
  6. اجرای چند پروژهٔ ملی در زمینۀ داده‌های کلان برای شناسایی، و بهره‌برداری از داده‌هایی که هم‌اکنون در ساختارهای فضای مجازی کشور موجود است.

چگونگی اجرا

تشکیل محیط‌زیست مناسب برای رشد کلان‌داده در مقیاس محلی

برای رشد کلان‌داده در مقیاس استانی و حتی کشوری، برخی پیش‎نیازها مطرح هستند که می‎توانند برای توسعهٔ این منظور استفاده شوند. این سند مبتنی است بر راه‌کارهایی است که این راه‌کارها برای پیاده‏سازی در کشور ایران بومی‎سازی شده‎اند. مؤلفه‌های این راه‌کار عبارتند از:

  • دولت (مانند استانداری یا فرمانداری‌ها)
  • دانشگاه
  • بخش خصوص و راه‎اندازی شتاب‎دهنده، شرکت‎های کوچک و متوسط دانش‎بنیان
  • بخش عمومی (مانند شهرداری و یا NGOها)
  • زیرساخت
  • دولت

تشکیل کرسی پیشبرد کلان‌داده در سطح استان.

برای توسعهٔ کلان‌داده در مقیاس محلی باید اول مقولهٔ مزبور در دستور کار قرار گیرد. لذا در این امر دولت نقش کلیدی بازی می‎کند که به‌عنوان مثال با تشکیل یک مرجع یا کرسی یا دفتر مسئول توسعهٔ کلان‌داده در داخل ساختار استانداری امکان‌پذیر است.

برنامه راهبردی

برای قرار گرفتن توسعهٔ کلان‌داده در برنامهٔ راهبردی استان حتماً لازم است تا مدیران میانی از اهمیت موضوع مطلع شوند و به آن مراجعه کنند.

تخصیص بودجه

بودجه‎ای برای پیشبرد طرح کلان‌داده در سطح استان که لازم است برای آن ردیف بودجه‌ای تعیین شود.

شورای علمی-راهبردی

برای تشخیص موارد علمی و نظارت راهبردی بر پروژه لازم است یک شورای علمی قوی متشکل از اعضای هیئت علمی دانشگاه محل، افراد کلیدی و متخصص در بدنهٔ استانداری، اعضای هیئت علمی شاخص در سطح کشور و متخصص در سطح بین‎الملل در این شورا منصوب شوند. طی سند راهبردی توسعهٔ کلان‌داده در استان، نحوهٔ عملکرد این شورا تعیین می‎شود.

دانشگاه

به‌عنوان بازوی علمی توسعه کلان‌داده، بلاشک دانشگاه در بعد آموزشی و هم در بعد پژوهشی نقش مهمی ایفا خواهد کرد لذا مؤلفه‎های طرح در دانشگاه می‎تواند شامل موارد زیر باشد:

  • ارائهٔ دورهٔ کارشناسی ارشد در علوم و فناوری داده
  • ارائهٔ دوره‎های آموزشی کوتاه‌مدت در علوم و فناوری داده
  • تأسیس آزمایشگاه داده با کمک سازمان‌های فناوری اطلاعات در کشور
  • بخش خصوصی و راه‎اندازی شتاب‎دهنده

مسلماً به دلیل نو بودن موضوع، فعالیت بخش خصوصی در این زمینه قابل توجه نیست. ولی وجود یک شتاب‎دهندهٔ شرکت‎های کوچک و متوسط از اهمیت زیادی برخوردار است و این مؤلفه می‎تواند با همکاری سازمان فناوری اطلاعات انجام پذیرد.

بخش عمومی

برخی از فعالیت‎های کلان‌داده مسلماً با فعالیت‎های بخش عمومی مثلاً شهرداری‌ها در ارتباط قرار خواهد گرفت. لذا بخش عمومی باید در تعامل مناسبی با این ساختار قرار گیرد که به‌عنوان مثال می‌تواند از طریق حضور نماینده در شورای علمی-راهبردی باشد.

زیرساخت

طبیعتاً داشتن زیرساخت‎های لازم مانند شبکهٔ ارتباطی با پهنای باند لازم و خوشهٔ محاسباتی- انبار داده که در سطح مناسبی بتواند امکان اجرای پروژه‎های کلان‌داده را فراهم کند از ضرورت‌های کار است.

برگزاری دورهٔ کارشناسی ارشد علوم و فناوری داده

مؤلفۀ اساسی در ایجاد و توسعۀ کلان‌داده، وجود نیروی انسانی صاحبِ صلاحیت است. لذا طریق مناسب برای اجرای این فرآیند توسعه، تربیت و ارتقای نیروی انسانی متخصص از طریق تحصیلات دانشگاهی است. بدین منظور دو روند را می‌توان تصور کرد که می‌توانند مکمل یکدیگر باشند:

  1. ایجاد دورهٔ کارشناسی ارشد تطبیقی در یکی از رشته‌های تخصصی علوم و فناوری رایانه جهت کسب تخصص لازم در قلمرو کلان‌داده
  2. ایجاد دورهٔ کارشناسی ارشد میان رشته‌ای در زمینۀ علوم و فناوری داده

پیشنهاد توسعهٔ کلان‌داده در دانشگاه کاشان

با توجه به اهمیت کلان‌داده و بالطبع رشد سریع آن در کشور، دانشگاه کاشان نیز می‌تواند برنامه‌ای برای توسعهٔ این مقوله در دانشگاه تعریف و اجرا کند. طبیعتاً این برنامه باید با برنامه‌های کشوری هم‌سو بوده و مکمل برنامه‌های سایر دانشگاه‌ها باشد. در حال حاضر که برنامهٔ کشور و سایر دانشگاه‌ها تعریف شده نیست، اصول اولیه این برنامه می‌تواند شبیه به مؤلفه‌های کشوری باشد، یعنی:

  1. تعریف برنامهٔ توسعهٔ کلان‌داده در برنامهٔ استراتژیک توسعهٔ دانشگاه.
  2. تشکیل شورا-کمیته و یا ارگان ناظر بر تصمیم‌گیری و اجرای مؤلفه‌های مختلف برنامهٔ توسعهٔ کلان‌داده.
  3. تشکیل نهادی که متصدی توسعهٔ کلان‌داده باشد، مثلاً تشکیل دانشکده-پژوهشکدهٔ جدید و یا تفویض این مهم به یکی از ارگان‌های موجود دانشگاه.
  4. پیش‌بینی زیرساخت لازم، ارتباطات، پایگاه داده و مرکز محاسبه.
  5. تشویق اعضای هیئت علمی دانشگاه به سوی پروژه‌های کلان‌داده که می‌تواند از سوی بخش دولتی یا خصوصی صورت بگیرد.
  6. راه‌اندازی دورهٔ کارشناسی ارشد و یا دوره‌های کوتاه‌مدت در کلان‌داده. که ذیل پیشنهاد دور‌هٔ کلان‌داده قرار دارد.
  7. اجرای کارگاه‌ها و کنفرانس‌های بین‌المللی در زمینهٔ کلان‌داده.
  8. جذب هیئت علمی متخصص.

همکاران

دانشگاه کاشان با توجه به تجربیات گذشته کارگروه کلان‌داده را در آبان‌ماه ۱۳۹۵ تأسیس کرده است. وظیفه این کارگروه پی‌گیری پیشنهادهای بالاست.

اعضای کارگروه کلان‌داده
  • دکتر مجید منعم‌زاده: رئیس
  • دکتر حسین ابراهیم‌پور: عضو
  • دکتر شاهین روحانی: عضو
  • دکتر حسین صباغیان: عضو
  • دکتر رضا منصوری: عضو
  • دکتر محسن محسن‌نیا: عضو
  • مریم‌السادات اخوان حجازی: عضو
  • دکتر مریم اخباری: دبیر